31 Mart - Azerbaýjanlylaryň Genosid Günü bilen baglanyşykly Azerbaýjan Respublikasy Adam Hukuklary boýunça Aklawjysynyň (Ombudsmandynyň) Beýannamasy
Taryhyň dürli döwürlerinde azerbaýjanlylar ermeniler tarapyndan bilkastlaýyn şekilde amala aşyrylan etniki arassalamak we genosid syýasatyna sezewar edilip, milli we dini garaýyşlaryna görä köpçülikleýin gyryldylar. Esasanam, XX asyryň başlaryndan bäri ermeniler tarapyndan hem Azerbaýjanyň dürli sebitlerinde, hem-de häzirki Ermenistanyň territoriýasynda azerbaýjan ilatyna garşy yzygiderli we rehimsiz jenaýatlar amala aşyryldy.
1918-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda bolup geçen wakalar bu syýasatyň iň gandöküşikli we iň pajygaly görnüşleriniň biri bolup, müňlerçe bigünä adamyň milli we dini şahsyna görä öldürilen köpçülikleýin gyrgynçylyklar hökmünde taryha girdi.
Bu wakalar halkymyzyň taryhy ýadygärliginde öçmejek yz galdyrdy. Baku, Şamahy, Guba, Garabag, Zangezur, Irawan, Nahçywan, Lankaran, Genje, Gökçaý, Şeki, Sabirabad, Salýan, Kürdemir we beýleki sebitlerde amala aşyrylan köpçülikleýin gyrgynçylyklar şol territoriýalarda ýaşaýan azerbaýjan ilatynyň taryhy ýaşaýşyny ýok etmäge gönükdirilen maksatly syýasatyň bir bölegi boldy.
1918-nji ýylyň mart hadysalary döwründe Şamahy etrabynda 110 oba, Garabagda 150-den gowrak, Zangezur etrabynda 115, Kars welaýatynda 98 we Guba etrabynda 167 oba ýakylyp, weýran edilip, parahat we goragsyz ilat görlüp-eşidilmedik rehimsizlik bilen öldürildi. Şol döwürde edilen gyrgynçylyklaryň möçberi we rehimsizligi soňra Guba şäherinde tapylan köpçülikleýin mazarlar we köp sanly adam galyndylary bilen aýdyň tassyklanýar. Bu faktlar adamlaryň diňe milli gatnaşyklylyga-azerbaýjanly bolandyklary sebäpli yzygiderli nyşana alnyp, köpçülikleýin öldürilendigini aýdyň görkezýär.
Arhiw materiallary, taryhy resminamalar we beýleki ygtybarly çeşmeler bu betbagtçylykly wakalary inkär edip bolmajak subutnamalar bilen tassyklaýar. Sag galan şaýatlaryň görkezmeleri we beýleki hukuk resminamalary gyrgynçylyklaryň giň gerimini jikme-jik görkezýär we wakalaryň tötänleýin däldigini, eýsem öňünden meýilleşdirilen we maksatly etniki arassalamak syýasatynyň bir bölegi bolandygyny subut edýär. Geçirilen derňewler we hukuk seljermeleri edilen jenaýatlaryň halkara hukugy boýunça genosid jenaýatydygyny subut edýär.
Gynansak-da, 1918-nji ýylyň mart-aprel aýlarynda bolan wakalarda parahat ýaşaýjylaryň milli we dini garaýyşlaryna görä yzygiderli öldürilmegine we genosid jenaýatlaryna heniz halkara derejesinde adalatly baha berilmedi.
Milli Lider Geýdar Aliýewiň “Azerbaýjanlylaryň genosidi hakynda” 1998-nji ýylyň mart aýynyň 26-daky Permany bilen 31-nji mart Azerbaýjanlylaryň Genosid Güni diýlip yglan edildi, genosid faktlaryna syýasy we hukuk taýdan baha bermek, şeýle hem taryhy hakykatlary derňemek we halkara jemgyýetçiligine habar bermek üçin birnäçe çäreler başlandy.
Halkara derejesinde azerbaýjanlylara garşy edilen genosid jenaýatlarynyň ykrar edilmegi we adalatyň dikeldilmegi geljekde adamzada garşy şeýle jenaýatlaryň gaýtalanmagynyň öňüni almak üçin örän möhümdir.
Azerbaýjanlylara garşy ermeniler tarapyndan edilen etniki arassalaýyş we genosid jenaýatlaryna halkara guramalary we BMG-niň agza ýurtlary prinsipial pozisiýa bildirmeli we 1918-nji ýylyň hadysalary genosid hökmünde ykrar etmelidir.
Sabina Aliyewa
Azerbaýjan Respublikasy
Adam Hukuklary boýunça Aklawjy (Ombudsman)
30 mart 2026
